Монголын эзэнт гүрэн
Монголын эзэнт гүрэн (Хуучин монголоор: Ехэ Монгол улус, Англиар: Mongol empire, Хятадаар: 帝国列表, Оросоор: Монгольская империя/Великая Монголия) бол дундад зууны эх газрын хамгийн том эзэнт гүрэн байсан юм.
Эзэнт гүрнийг байгуулсан нь
Асар их зовлон бэрхшээл туулсаны эцэст 1206 онд Тэмүүжин буюу их эзэн Чингис хаан монголын тархай бутархай олон овог аймгуудыг нэгтгэжээ. Энэ үеэс тэдгээр нүүдэлчдийг монгол гэж дуудах болж өөрсдийн улсаа хөх монголчуудын Их монгол улс хэмээн нэрийдэв.
Улсын зохион байгуулалтыг эрт үеэс нүүдэлчдийн ашиглаж ирсэн аравтын тогтолцоонд суурилуулсан. Энэ нь улсын армиас тодорхой харагддаг.
Улсын зохион байгуулалтыг эрт үеэс нүүдэлчдийн ашиглаж ирсэн аравтын тогтолцоонд суурилуулсан. Энэ нь улсын армиас тодорхой харагддаг.
Эхэндээ одоогийн Хэнтий аймагт Хэрлэн мөрний ойр байх Аваргаар нийслэл хийж байсан бол Өгөөдэй хааны үед Хархорум баригдаж дуусч нийслэл болжээ. Хубилай хаан 1260-аад онд Дайду буюу түрэг-монголоор Ханбалигт нийслэлээ нүүлгэжээ.
1206-1227 оны хооронд Тангуд, Хорезм, Хар хятан, Зүрчидийн Алтан улсийг байлдан дагуулж уртаашаа Манжуураас Каспийн тэнгис хүртэл уудам газар нутгийг эзэлжээ. Их эзэн богдыг нас барах үед Монголын эзэнт гүрэнд зүүн хойд иран, хойд хятадын хэсэг, сибирь, дундад ази багтаж байв. Харин үр удам нь байлдан дагуулалтыг үргэлжлүүлэн газар нутгаа хоёр дахин томруулжээ.
1206-1227 оны хооронд Тангуд, Хорезм, Хар хятан, Зүрчидийн Алтан улсийг байлдан дагуулж уртаашаа Манжуураас Каспийн тэнгис хүртэл уудам газар нутгийг эзэлжээ. Их эзэн богдыг нас барах үед Монголын эзэнт гүрэнд зүүн хойд иран, хойд хятадын хэсэг, сибирь, дундад ази багтаж байв. Харин үр удам нь байлдан дагуулалтыг үргэлжлүүлэн газар нутгаа хоёр дахин томруулжээ.
Хууль цааз
Их засаг (Яса)хууль Монголын эзэнт гүрний гол хууль цааз байсан юм. Эхэн үед эзлэгдсэн ард түмэнд уг хуулинд заасаны дагуу амьдрахыг шаарддаг байсан бол сүүлдээ энэ нь арай зөөлөрчээ. Юаны үед хятад иргэд мөрдөх дүрэм журам тусдаа байлаа. Гэхдээ Алтан орд, Цагаадайн улс, иранд үүнийг монголчууд нилээд удаан хугацаанд дагаж ирсэн байна. Их яса бол хаант улсад үйлчилж байсан болон шинээр тогтоосон цаазын заалтуудыг багтаасан бөгөөд "хуйлмал хуудас"-д дэвтэрлэн хадгалж, төрийн хэргийг хэлэлцэн шийдвэрлэх үед уншин болгоож баримталдаг улсын хэмжээний хууль цаазын баримт бичиг байсан бөлгөө. Өвөр монголын өөртөө засах орны эрдэмтэн Сайшаал "Их засаг"-ийг "Ерөнхий хууль буюу Чингис хааны үндсэн хууль товчоон" хэмээн нэрлээд бүтцийг нь 4 хэсэгтэйгээр тогтоожээ. Хэсгүүдээ: хаан төрийн хууль, цэрэг дайны хууль, ард иргэдийн хууль, тусгай хууль хэмээн нэрлэсэн байна. Үүнээс тусгай хуулиа дотор нь олон улсын хэрилцааны хууль, аж ахуйн хууль, арилжаа худалдааны хууль, зам нэвтрэх ба өртөөний хууль, шашин суртлын хууль, ургийн хууль, эрүүгийн хууль гэсэн долоон бүлэгт ангилжээ. Зохиогч хэсэг, бүлгүүдийг зурвасаас /зүйл/ бүрдэхээр тогтоожээ. Сайшаалын томъёолон тогтоосон хуулийн бүтцийг авч үзэхэд "Их засаг"-ийн бүтцийн тухай нэгэн өвөрмөц төсөөлөл сэтгэлд бүрэлдэж ирдгийг тэмдэглэлтэй Гэхдээ яг хэдэн бүлэгтэй байсан талаар баталгаатай баримт байхгүй. Зөвхөн тэр үеийн аянчин, бичгийн хүмүүсийн үлдээсэн мэдээнээс барагцаалан гаргасан.
Байлдан дагуулал ба ноёрхол
Өгөөдэй 1235 онд Алтан улсыг байлдан дагуулж дуусаад хурилдай зарлаж Европ тивд дайлахаар шийджээ. Энэ ажлыг Зүчийн хоёрдахь хүү Батад даалгаж, Субэдэй (Сүбээдэй) баатраар туслуулав. Өмнө нь 1228 оноос байлдаж эхэлсэн Булгаруудыг эзлээд Хибчак (Кипчак), Мордови, Башкир, Буртас, Алан, Саксуудыг довтлов. 1236 онд оросын өмнөд вант улс Рязаныг эзлээд 4 жилийн дараа гэхэд бараг бүх оросыг байлдан дагуулжээ. Харин дараагийн 2 жилийн дотор Унгар, Польш, Болгар зэрэг орнуудыг ялаад иржээ. Энэ үед монголын цэргүүд Австри, дорнод Чех, Хроват, Албани зэрэгт хүрч амжилттай аялан байлдсан байна. Европын эрдэмтэд янз бүрээр тайлбарладаг боловч гагцхүү Өгөөдэй хааны үхэл европыг аварсан ажгуу.
Үүнтэй зэрэгцэн хятадын өмнөд Сүн улсын эсрэг дайн эхэлж зам зуур Түвдийг хүчирхийлжээ. Сүн улсын дайн хэд хэдэн завсарлагатайгаар явагдаж 1279 онд монголчуудад бүрэн эзлэгдсэн билээ. Монголчуудын хамгийн удаан байлдаж эзэлсэн улс энэ байв. Мөн 1230-1240 оны хооронд Чормаган жанжин Өгөөдэйн зарлигаар иран дахь монголын ноёрхлыг сэргээж, Гүржийн вант улсыг түүний хараат арменитай нь хамт эзэлсэн байна. Харин 3 жилийн дараа монголын арми рум дэхь Сельжукийн султаныг буулгажээ.
1255 оноос Мөнх хааны зарлигаар Хүлэгү их цэрэг аван персрүү явж, Хубилай Урианхадайтай хамт баруун өмнөд хятадын Юннань мужийг эзлэв. 1256-1257 оны хооронд хойд ираны уулархаг нутагт удирдагчийг нь Уулын өвгөн гэж нэрлэдэг хашашинчуудыг (европт ассасин гэдэг) устгаад дараа жил нь Багдадыг дайлав. Харин 1260 онд египетийн мамлюкүүд өнөөгийн Палестин улс дахь Айн Жалутад монголын цэргийг ялжээ. Үүнээс хойш мамлюк, Ил хаадын монголчуудын хооронд 1320-аад он хүртэл тасралтгүй дайн болсон юм.Солонгосруу Их хааны арми 1235 оноос хойш удаа дараа амжилттай дайрч бараг 30 жилийн дараа өөрийн үнэнч албатаа болгов.
1255 оноос Мөнх хааны зарлигаар Хүлэгү их цэрэг аван персрүү явж, Хубилай Урианхадайтай хамт баруун өмнөд хятадын Юннань мужийг эзлэв. 1256-1257 оны хооронд хойд ираны уулархаг нутагт удирдагчийг нь Уулын өвгөн гэж нэрлэдэг хашашинчуудыг (европт ассасин гэдэг) устгаад дараа жил нь Багдадыг дайлав. Харин 1260 онд египетийн мамлюкүүд өнөөгийн Палестин улс дахь Айн Жалутад монголын цэргийг ялжээ. Үүнээс хойш мамлюк, Ил хаадын монголчуудын хооронд 1320-аад он хүртэл тасралтгүй дайн болсон юм.Солонгосруу Их хааны арми 1235 оноос хойш удаа дараа амжилттай дайрч бараг 30 жилийн дараа өөрийн үнэнч албатаа болгов.
1227-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрэн Номхон далайгаас Дунай мөрөн хүртэл газар нутгийг хамарсан байв. Энэ үед Юаныхан Япон, Ява, Зүүн өмнөд ази, Цагаадайнхан Энэтхэг, Эл хааны арми Сири, Алтан Ордны улс европруу тус тус дайрсаар байжээ.
Эзлэгдсэн ард түмэн хэд хэдэн төрлийн ерөнхий алба, гувчуурыг монголчуудад төлдөг байсан боловч тэдгээрийн хэмжээ, давтамж харилцан адилгүй байв. Мөнх хааны үед энэ бүхнийг цэгцэлж нэгдсэн сангийн бодлого явуулж, хүн амын тооллого хийжээ. Өмнө нь Гүюг (Гүег) хаан бас нийт хүн амын тооллого хийсэн байна. Эзлэгдсэн орны хаад, ноёдоос монголчуудын байлдан дагуулалтанд цэрэг гаргаж өгөх, хоол хүнс бэлтгэхийг шаардана. Зарим улс оронд өөртөө засаглах автаномит эрхийг өгсөн боловч хааныг томилох, гадаад бодлогын шийдвэр гаргахад монголчуудаар хянаж, батлуулдаг байжээ.
Эзлэгдсэн ард түмэн хэд хэдэн төрлийн ерөнхий алба, гувчуурыг монголчуудад төлдөг байсан боловч тэдгээрийн хэмжээ, давтамж харилцан адилгүй байв. Мөнх хааны үед энэ бүхнийг цэгцэлж нэгдсэн сангийн бодлого явуулж, хүн амын тооллого хийжээ. Өмнө нь Гүюг (Гүег) хаан бас нийт хүн амын тооллого хийсэн байна. Эзлэгдсэн орны хаад, ноёдоос монголчуудын байлдан дагуулалтанд цэрэг гаргаж өгөх, хоол хүнс бэлтгэхийг шаардана. Зарим улс оронд өөртөө засаглах автаномит эрхийг өгсөн боловч хааныг томилох, гадаад бодлогын шийдвэр гаргахад монголчуудаар хянаж, батлуулдаг байжээ.
Хувь улсууд
Чингис хаан өөрийн үр хүүхдүүддээ эзэнт гүрний газар нутгаас хуваан өгч Их хаанаар сонгосон нэгэндээ захирагддаг байхыг зарлигджээ. Ууган хүү Зүчид Урал нуруунаас Ирчис (Эрчис) мөрөн хүртэл газар нутаг, удаахь хүү Цагаадайд Ирчисээс Балхаш нуур төв ази, дорнод ираныг, Өгөөдэйд зүүнгараас манжуур, хойд хятад, отгон хүү Тулуй буюу Толуйд монгол ёс заншлаар язгуурын монгол нутгийг тус тус өвлүүлжээ. Эдгээр улсууд нь монголын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүн улсуудын газар нутгийн үндсэн хэсэг болсон бөгөөд хэмжээ нь байлдан дагуулалт, улс төр, иргэний дайнаар ихээхэн өөрчлөгджээ.
Чингис хаан өөрийн үр хүүхдүүддээ эзэнт гүрний газар нутгаас хуваан өгч Их хаанаар сонгосон нэгэндээ захирагддаг байхыг зарлигджээ. Ууган хүү Зүчид Урал нуруунаас Ирчис (Эрчис) мөрөн хүртэл газар нутаг, удаахь хүү Цагаадайд Ирчисээс Балхаш нуур төв ази, дорнод ираныг, Өгөөдэйд зүүнгараас манжуур, хойд хятад, отгон хүү Тулуй буюу Толуйд монгол ёс заншлаар язгуурын монгол нутгийг тус тус өвлүүлжээ. Эдгээр улсууд нь монголын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүн улсуудын газар нутгийн үндсэн хэсэг болсон бөгөөд хэмжээ нь байлдан дагуулалт, улс төр, иргэний дайнаар ихээхэн өөрчлөгджээ.
Юан улс - Их хаадын улс буюу Хубилайн удмынханы гүрэн
Ил хаадын улс - 1256 онд Мөнх хааны зарлигаар ойрх дорнод, баруун иранд хийсэн байлдан дагуулалтаар Хүлэгүгийн үндэслэсэн улс.
Алтан орд - Зүчийн эзэмшил улс
Цагаадайн улс - Чингис хааны хоёрдугаар хүү Цагаадайн удмынханы улс
Өгөөдэйнхэний улс. Мөнх хааны үед газар нутгаа алдаж, хожим Хайдугийн үед дахин сэргэсэн.
Шашин
Монгол нутагт эртнээс нааш тэнгэрийг шүтэх үзэл буюу тэнгэризм ноёлож ирсэн. Иймд ихэнх монголчууд бөөгийн шашныг шүтэж иржээ. Гэхдээ 8-10-р зуунд Сирийн шашны ном түгээгчдээр дамжин ирсэн христийн нестор урсгал түрэг-монголчуудын дунд түгээмэл болсон байв. Тэдгээрээс Онгут, Хэрэйд, Мэргид, Найман зэрэг овог аймгууд голлох байр суурьтай байлаа.
Монголын эзэнт гүрэн эзлэгдсэн ард түмний шашин шүтэх эрхийг хаасангүй. Харин сүм, лам нарыг татвараас чөлөөлдөг байжээ. Гэхдээ Монголын эзэнт гүрэнд шашин, үзэл суртлын асуудал үргэлж тайван байсан гэвэл худал юм. Өрнөд хэсэгт лалчлах ажил хүчтэй явагдаж, зүүн хэсэгт буддын шашин зонхилож байв. Мөн Хубилай хаан бумбын ном судрыг шатаах зарлиг өгч байсан тухай он дарааллын бичигт үлджээ.
Монголын эзэнт гүрэн эзлэгдсэн ард түмний шашин шүтэх эрхийг хаасангүй. Харин сүм, лам нарыг татвараас чөлөөлдөг байжээ. Гэхдээ Монголын эзэнт гүрэнд шашин, үзэл суртлын асуудал үргэлж тайван байсан гэвэл худал юм. Өрнөд хэсэгт лалчлах ажил хүчтэй явагдаж, зүүн хэсэгт буддын шашин зонхилож байв. Мөн Хубилай хаан бумбын ном судрыг шатаах зарлиг өгч байсан тухай он дарааллын бичигт үлджээ.
Юан улс оршин байх бүх үеийнхээ турш буддизм, ислам, христийн нестор, католик, үнэн алдартны шашин, жудайзм, бөө, кунзийн суртлыг чөлөөтэй илт тод байлгаж хааж боодоггүй байжээ. Хятадын түүхэн дэхь Христ, Исламын шашны оргил мөч нь Юан улсын үе мөн.
Харин монголын эзэнт гүрний баруун хэсэгт Эл хаан Газан, Кипчакын хаант улсын эзэн Узбек нарын үед лалын шашнаас өөр шашныг монголчуудын дунд шүтэхийг хоригложээ. Мөн туркестаны Цагаадайнхан уламжлалт ёс заншилдаа 14-р зууны 2-р хагас хүртэл үнэнч явсан байна. Тэнд буддизм, бөөгийн шашин ноёлож байгаад исламчлагджээ.
Өв Харин монголын эзэнт гүрний баруун хэсэгт Эл хаан Газан, Кипчакын хаант улсын эзэн Узбек нарын үед лалын шашнаас өөр шашныг монголчуудын дунд шүтэхийг хоригложээ. Мөн туркестаны Цагаадайнхан уламжлалт ёс заншилдаа 14-р зууны 2-р хагас хүртэл үнэнч явсан байна. Тэнд буддизм, бөөгийн шашин ноёлож байгаад исламчлагджээ.
Монголын эзэнт гүрнийг мөхсөний дараа Доголон Төмөр өөрийгөө Чингисийн удам хэмээж түүний байгуулсан эзэнт гүрнийг дахин байгуулахыг хичээх болсон. Мөн орос дахь татаруудын ноёд, дундад азийн хаад ч Чингисийн удмынхан байлаа. Тэднээс сүүлийн хаан нь 1921 онд коммунистуудаар түлхэн унагаагдсан Бухар хот дахь Манжитын Алим юм.
Мин гүрэн, Манж Чин улсууд өөрсдийгөө Чингисийн эзэнт гүрнийг залгамжлагчид хэмээн үзэж монголчуудыг өөрсдийн хараат болох ёстой гэж үзэж байв.
Монголчуудын байлдан дагуулалт нь олон хүний амь насыг авч одон, эвдрэл сүйрэл авчирсаныг үгүйсгэхгүй ч дэлхийн түүхнээ соёлын болоод генийн солилцоог бий болгосноор хүн төрөлхтөний хөгжлийг хурдасгасан юм.
Энэ бичлэгийг үзээд өмнөх үе удмаараа бахархах сэтгэл маш их хүрлээ. Үнэхээр монгол хүн бүр үзмээр сайхан бичлэг байна.
монгол түүхээ бүү март
монгол түүхээ бүү март
Чингис хаан
1162 оны хар морин жил төрж, 1227 оны улаагчин гахай жил тэнгэрт халив. Тэрээр тархай бутархай ханлиг овог аймгуудыг нэгтгэж их Монгол улсыг байгуулсан билээ. Өөрөөр хэлбэл 1206 оноос Монгол улсын түүх эхэлдэг. Хаан 65 насалжээ.
Өгөөдэй хаан
1187 оны улаагчин морин жил төрж 1241 оны цагаагчин үхэр жил таалал төгсчээ. Их хааныг өөд болсон хойно төрийн хэргийг түр хамаарч байгаад 1228 оны цагаагчин үхэр жил Өгөөдэй хаан ор суусан байна. Хаан 54 насалжээ. Тэрээр Чингисийн гутгаар хүү юм.
Гүег хаан
1206 оны улаагчин барс жил төрж 1248 оны шар бичин жил таалал төгсчээ. 1246 оны улаан морин жил хаан ор суужээ. Хаан 42 насалсан бөгөөд Өгөөдэйн ахмад хүү юм.
Мөнх хаан
1208 оны шар луу жил төрж 1258 оны шаргачин хонин жил тэнгэрт халив. 1251 оны цагаагчин гахай жил хаан ор суусан ба 50 насалжээ. Тэрээр Чингисийн отгон хүү Тулуйн ахмад хүү нь юм.
Хубилай хаан
1215 оны хөхөгчин гахай жил төрж 1260 оны цагаан бичин жил хаан ширээнд суусан ба 1294 хөх морин жил таалал төгссөн. Тэрээр Мөнхийн дүү бөгөөд 79 насалсан аж.
Өлзийтөмөр хаан
1265 оны хөхөгчин үхэр жил төрж 1307 оны улаагчин хонин жил таалал төгсчээ. 1294 оны хөх морин жил хаан ор суужээ. Тэрээр 42 насалсан ба Хубилайн ахмад хүү Чингэмийн гутгаар хүү юм.
Хайсан хүлэг хаан
1281 оны могой жил төрж 1311 оны цагаагчин гахай жил таалал төгсчээ. 1308 оны шар бичин жил хаан ор суусан. Хаан 30 насалсан ба Чингэмийн 2-р хүү Дарамбалын хүү юм.
Аюурбарбад буянт хаан
1285 оны хөхөгчин тахиа жил төрж 1320 оны цагаан бичин жил таалал төгсчээ. 1312 оны цагаагчин гахай жил хаан ор суусан. Хаан 35 насалжээ. Тэрээр дарамбалын гутгаар хүү юм.
Шадбал гэгээн хаан
1303 оны хөхөгчин туулай жил төрж 1324 оны харагчин гахай жил таалал төгсчээ. 1321 оны цагаан бичин жил хаан ор суусан байна. Хаан 21 насалжээ. Тэрээр Буянтын хүү юм.
Есөнтөмөр хаан
1276 оны харагчин могой жил төрж 1328 оны шар луу жил таалал төгсчээ. 1324 оны харагчин гахай жил хаан ор суусан ба хаан 52 насалсан . Чингэмийн хүү Гамалын 2-р хүү байжээ.
Ашидхэв хаан
1320 оны цагаан бичин жил төржээ. Энэ хааны хувь заяа эцэстээ хэрхэсэн нь тодорхойгvй. 1328 оны шар луу жилийн сvvл сард хаан ор сууж дөнгөж нэг сар болоод огцорсон мэдээ байна. Тэрээр Есөнтөмөрийн ахмад хүү юм.
Хүслэн хаан
1300 оны цагаан хулгана жил төрж 1329 оны шаргачин могой жил таалал төгсчээ. 1329 онд хаан ор сууж 29 насандаа нас нөгчсөн аж. Тэрээр Хайсаны ахмад хүү юм.
Төв (төгс) төмөр хаан
1304 оны хөх луу жил төрж 1332 оны хар бичин жил таалал төгсчээ. 1329 оны шаргачин могой жил хаан ор суусан ба 28 насалсан байна. Тэрээр Хайсаны 2-р хүү юм.
Ринчинбал хаан
1325 оны улаан бар жил төрж 1332 оны хар бичин жил таалал төгсчээ. Тэрээр Хүслэн хааны хүү бөгөөд ердөө 2 сар хаан ор сууж 7 насандаа нас нөгчсөн дэндүү эмгэнэлтэй.
Тогоонтөмөр хаан
1320 оны цагаан бичин жил төрж 1370 оны цагаан нохой жил таалал төгссөн. 1333 оны харагчин тахиа жил хаан ор суужээ. Хаан 50 насалжээ. Тэрээр Ринчинбалын ах юм.
Аюуширдэр билэгт хаан
1338 оны шар барс жил төрж 1378 оны шар морин жил таалал төгсчээ. 1370 оны цагаан нохой жил хаан ор суусан. Хаан 40 насалжээ. Тэрээр Тогоонтөмөр хааны ахмад хүү юм.
Төгстөмөр хаан
1342 оны хар морин жил төрж 1388 оны шар луу жил таалал төгсчээ. 1378 оны шар морин жил хаан ор суусан хаан 46 насалжээ. Тэрээр Аюурширдэр хааны дүү юм.
Энхзоригт хаан
1359 оны шаргачин гахай жил төрж 1392 оны хар бичин жил таалал төгсчээ. 1389 оны шаргачин могой жил хаан ор суусан. Хаан 33 насалжээ. Тэрээр Төгстөмөр хааны ахмад хүү юм.
Элбэг нигүүлсэгч хаан
1361 оны цагаагчин үхэр жил төрж 1399 оны шаргачин туулай жил таалал төгсчээ. 1393 оны харагчин тахиа жил хаан ор суусан. Хаан 38 насалжээ. Тэрээр Энхзоригт хааны хүү юм.
Гүнтөмөр хаан
1377 оны улаагчин могой жил төрж 1402 оны хар морин жил таалал төгсчээ. 1400 оны шар морин жил хаан ор суусан. Хаан 25 насалжээ. Тэрээр элбэг нигүүлсэгч хааны ахмад хүү юм.
Үгчхашхаа хаан
Энэ хүний намтар тодорхойгvй. Тэрээр 1403 оны харагчин хонин жил хаан ширээг булаан авч 1408 оны хар хулгана жил алагдсан байх юм.
Өлзийтөмөр хаан
1378 оны шар морин жил төрж 1411 онд таалал төгсчээ. 1408 оны шар хулгана жил хаан ор суусан. Хаан 33 насалжээ. Тэрээр Гүнтөмөр хааны дүү юм.
Дэлбэг хаан
1395 оны хөхөгчин гахай жил төрж 1415 оны цагаан туулай жил таалал төгсчээ. 1411 оны шар хулгана жил хаан ор суусан. Хаан 20 насалсан. Тэрээр Өлзийтөмөр хааны хүү юм.
Адай хаан
1400 оны цагаан луу жил төрж 1438 оны шар морин жил таалал төгсчээ. 1426 оны шар морин жил хаан ор суусан. Хаан 38 насалжээ. Тэрээр Хархуцаг гэгчийн хүү байжээ.
Тайсун хаан
Түүнийг мөн Тогтохбух гэдэг. 1422 оны хар барс жил төрж 1452 оны хар бичин жил таалал төгсчээ 1439 оны шарагчин хонин жил хаан ор суусан. Хаан 30 насалжээ. Тэрээр Адай хааны хүү юм.
Агваржин жонон хаан
1423 оны хар бичин жил төржээ. Өөрөөр хэлбэл 1452 онд хаан ор суусан ч тэр ондоо алагдсан байна. Хаан 29 насалжээ. Тэрээр Тайсун хааны дүү юм.
Эсэнтайш хаан
1407 оны улаагчин гахай жил төрж 1455 оны хөхөгчин гахай жил таалал төгсчээ. 1452 оны хар бичин жил хаан ор суусан ба 48 насалжээ. Тэрээр Тайсун хааны ерөнхий сайд асан Ойродын Тогоонтайшийн хүү бөгөөд 15-р зууны дундуур Ойрод Монголыг нэгтгэн 1452 онд бүх монголын хаан болсон юм.
Маркус Үхэгт хаан
1446 оны улаан барс жил төрж 1456 оны улаан хулгана жил таалал төгсчээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жил хаан ор суусан ба хаан 10 хан насыг насалжээ. Тэрээр Тайун хааны 2-р хүү юм.
Молон хаан
1437 оны улаагчин могой жил төрж 1462 оны хар морин жил таалал төгсчээ 1456 оны улаан хулгана жил хаан ор суусан. Хаан 25 насалсан. Маркус хааны ах байлаа.
Мандуул хаан
1426 оны улаан морин жил төрж 1467 оны улаагчин гахай жил таалал төгсчээ. 1463 оны харагчин хонин жил хаан ор суусан ба 41 насалжээ. Тэрээр Адай хааны 2-р хүү юм.
Батмөнх даян хаан
1464 оны хөх бичин жил төрж 1517 оны улаачин үхэр жил 53 насандаа таалал төгсчээ. 1470 оны цагаан барс жил хаан ширээнд суусан. Хаан 53 насалжээ. Тэрээр Мандуул хааны дүү Баянмөнх жононгийн хүү юм. Түүхнээ хамгийн олон жил хаан ширээнд суусан бөгөөд дэлхийд "үхэр тэрэгт” хаан гэж алдаршсан.
Барсболд хаан (Сайналаг хаан)
1488 оны шар бичин жил төрж 1519 оны шаргачин туулай жил таалал төгсчээ. 1517 оны улаагчин үхэр жил хаан суусан ба 31 насалсан. Батмөнх даян хааны 2-р хүү юм.
Бодь-Алаг хаан
1505 оны хөхөгчин үхэр жил төрж 1547 оны улаагчин хонин жил таалал төгсчээ. 1520 оны цагаан луу жил хаан ор суусан. Хаан 42 насалжээ. Тэрээр Батмөнх даян хааны хүү Төрболдын ууган хүү юм.
Дарайсунгүдэн хаан
1520 оны цагаан луу жил төрж 1557 оны улаагчин могоой жил таалал төгсчээ. 1548 оны шар бичин жил хаан ор суусан. Хаан 37 насалжээ. Бодь-Алаг хааны ахмад хүү юм.
Түмэнзасагт хаан
1539 оны шарагчин гахай жил төрж 1592 оны хар луу жил таалал төгсчээ. 1558 оны шар морин жил хаан ор суусан ба 53 насалжээ. Тэрээр Дарайсун хааны отгон хүү юм.
Буянцэцэн хаан
1555 оны хөхөгчин туулай жил төрж 1603 оны харагчин туулай жил таалал төгсчээ. 1593 оны харагчин могой жил хаан ор суусан ба Түмэнзасагт хааны ахмад хүү юм.
Лигдэн хутагт хаан
0 Сэтгэгдэл:
Post a Comment